ભારતીય સ્વતંત્રતા સંગ્રામના વણકહ્યા ઇતિહાસની ઝલક - ભાગ - 29

← ભાગ 28 ભાગ 30  

 

પ્રફુલ્લ ચાકી, જે ટિળકના બંગાળના મુખ્ય સાથી અરવિંદ ઘોષ અને ભગિની નિવેદિતાના ભાષણો અને ચર્ચાસત્રોના પ્રભાવથી અંદર-બહારથી ધ્યેય પ્રત્યે આસક્ત થયેલો યુવાન હતો, તે બ્રિટિશ શાસનને ઉખેડી નાખવા માટે બેચેન હતો. તેમાં પણ ટિળકનું કલકત્તાનું ભાષણ સાંભળ્યા પછી અને ખાસ કરીને તેમની ‘તે’ પ્રસિદ્ધ પત્રકાર પરિષદ જોયા પછી તો પ્રફુલ્લ ચાકીને ખાતરી જ થઈ ગઈ કે ફક્ત ટિળક જ ભારતને બ્રિટિશરોની ગુલામીમાંથી મુક્ત કરી શકે છે.

આ જ કલકત્તાની સભામાં તેને એક નવો મિત્ર મળ્યો - ખુદીરામ બોસ. આ ખુદીરામ બોસ ક્યારે અરવિંદ ઘોષના સહકારી જૂથનો સભ્ય બની ગયો, તે કોઈને ખબર પણ ન પડી. તેના ઘરના માતા-પિતા અને ત્રણ બહેનો, તેમજ ઘોષના સંગઠન ‘બંગાલ સ્વદેશી મુવમેન્ટ’ના સિનિયર સાથીઓને પણ તેની જાણ નહોતી, કારણ કે તેણે ‘કાર્યકર્તા’ તરીકે ક્યાંય નામ નોંધાવ્યું જ નહોતું.

આ નાની ઉંમરનો છોકરો ખુદીરામ બોસ એટલો પરિપક્વ હતો કે તેણે આ ચળવળમાં ભાગ લેવાનું શરૂ કરતી વખતે જ સમજી લીધું હતું કે ક્રાંતિકારી ચળવળની સફળતા ગુપ્તતા (Secrecy) પર આધારિત હોય છે. તે ‘સંગઠન માટે પત્રિકાઓ છપાવવી, સંદેશાઓની આપ-લે કરવી, મીટિંગ રૂમ વ્યવસ્થિત રાખવા અને ભૂગર્ભમાં ગયેલા લોકોને ટિફિન પહોંચાડવા જેવા નાના-મોટા કામ કરતો એક સામાન્ય કાર્યકર્તા છે’ એવું જ તે જૂથના મુખ્ય નેતાઓ માનતા હતા.

માત્ર અરવિંદ ઘોષ જ ખુદીરામના આંખોના ભાવ બરાબર ઓળખી રહ્યા હતા અને તેમણે બીજા કોઈને ખબર ન પડે તેમ ખુદીરામ બોસને પોતાના પર્સનલ આસિસ્ટન્ટ તરીકે રાખ્યો અને અહીંથી જ ખુદીરામનું જીવન બદલાઈ ગયું.

ખુદીરામ બોસ અને પ્રફુલ્લ ચાકી આ બંનેએ ‘બોમ્બ કેવી રીતે બનાવવો’ તેની કાર્યશાળામાં શિક્ષણ લેવાનું શરૂ કર્યું. આ બંને જણા ટિળકને મળીને આવ્યા પછી તો તેમણે અલગ-અલગ પ્રકારના બોમ્બ બનાવવાનો સપાટો જ બોલાવ્યો. આ બંનેએ મળીને પહેલીવાર એક ‘પુસ્તક-બોમ્બ’ બનાવ્યો. કોઈને પણ ‘તે’ પુસ્તક લઈને જતી વ્યક્તિ, એટલે કે તે બોમ્બ લઈ જનારો, આ બંને જેવો કોઈ યુવાન છોકરો કે અભ્યાસુ વિદ્યાર્થી જ લાગ્યો હોત. પુસ્તકના પહેલા થોડા પાના ખોલ્યા પછી પણ પોલીસને પણ બોમ્બની શંકા ન ગઈ હોત.

આ બંનેએ બોમ્બની સામગ્રી એટલી કુશળતાથી તે પુસ્તકની વચ્ચે છુપાવી હતી કે તે પુસ્તકનું વજન પણ બહુ ભારે લાગતું નહોતું.

ત્રણ પોલીસ ચોકીઓ પર, બે બ્રિટિશ ઓફિસર્સ પર અને એક બ્રિટિશરોનો ખબરી હોય તેવા દેશદ્રોહીના ઘર પર, આ બંને પાસે રહેલા નાના પુસ્તક-બોમ્બનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો, કારણ કે આ ફક્ત ટેસ્ટિંગ હતું અને તે ટેસ્ટમાં તેમના પુસ્તક-બોમ્બ પૂરેપૂરા સફળ રહ્યા હતા.

30 માર્ચ 1908ના રોજ ખુદીરામ બોસ એકલો જ ટિળકને મળવા માટે પુણે આવી પહોંચ્યો અને જ્યારે પાછો ફર્યો, ત્યારે પોતાનો પહેલો શિકાર અને ટાર્ગેટ નક્કી કરીને જ.

મેજિસ્ટ્રેટ ડગ્લાસ એચ. કિંગ્સફોર્ડ (Kingsford) એ બંગાળનો મુખ્ય મેજિસ્ટ્રેટ હતો અને તેને ક્રાંતિકારીઓ પ્રત્યે અત્યંત નફરત હતી. ‘ચીફ પ્રેસિડેન્સી મેજિસ્ટ્રેટ ઓફ કલકત્તા એન્ડ મુઝફ્ફરપુર’ના પોતાના હોદ્દાનો તે ખુલ્લેઆમ દુરુપયોગ કરતો હતો.

ફક્ત શંકા જાય અને કોઈ પુરાવો ન મળે, તો પણ આ માણસ વૃદ્ધોને પણ અત્યંત ક્રૂર સજા ફટકારતો અને આવી સજાઓની જોગવાઈ બ્રિટિશ ગવર્નમેન્ટના બંધારણમાં (Constitution) ન હોવા છતાં તે આવું કરતો.

30 માર્ચના રોજ જ્યારે ખુદીરામ બોસ પુણે આવ્યો હતો, તેના બે મહિના પહેલા આ કિંગ્સફોર્ડ દ્વારા ‘જુગાંતર’ (યુગાંતર) નામના બંગાળી અખબારના તંત્રીને અત્યંત કઠોર સજા સંભળાવવામાં આવી હતી. તેમને જેલમાં સખત મજૂરી માટે તો મોકલ્યા જ, પણ તે પહેલા ભરી બજારમાં મારતા-મારતા અને ઢસડતા ગલીએ-ગલીએ ફેરવવાનો હુકમ પણ આપ્યો હતો.

આ વૃદ્ધ તંત્રીની લાચાર અને વેદનાભરી ચીસોએ ખુદીરામના મનને પૂરેપૂરું અસ્વસ્થ કરી દીધું હતું.

ત્યારબાદ 24 માર્ચના રોજ કિંગ્સફોર્ડે ‘સુશીલસેન’ નામના સ્વદેશી માટે કામ કરનારા અને તે પણ શાંતિથી કામ કરનારા માત્ર પંદર વર્ષના નિર્દોષ, આઠમા ધોરણના વિદ્યાર્થીને પકડ્યો. તેનું કારણ એ હતું કે તે જુગાંતરના તંત્રી પર થયેલી ક્રૂર કાર્યવાહીનો વિરોધ કરવા અને નિષેધ કરવા માટે લોકોને વિનંતી કરતો ફરી રહ્યો હતો.

આ કિંગ્સફોર્ડે આ માત્ર પાંચ ફૂટની ઊંચાઈ ધરાવતા અને પાતળા બાંધાના કુમળા બાળકને, પંદર કોરડાની સજા સંભળાવી અને તે પણ બજારના ભરચક મુખ્ય ચોકમાં.

હદ તો ત્યારે થઈ જ્યારે કોરડાના દરેક ફટકા સાથે સુશીલસેન “વંદે માતરમ્” બોલતો રહ્યો. આ જોઈને કિંગ્સફોર્ડ ગુસ્સે ભરાયો અને તેણે પંદર ફટકાની સજા, દરેક એક ‘વંદે માતરમ્’ માટે, એવો હુકમ આપ્યો.

લગભગ અડધો કલાક સુધી તે કિશોર વયનો વિદ્યાર્થી ‘વંદે માતરમ્’નો નાદ કરતો રહ્યો. જોકે તેનો અવાજ ધીરે ધીરે નબળો પડતો ગયો અને છેવટે તે બેભાન થઈને પડી ગયો, ત્યારે જ ફટકા મારવાનું બંધ થયું.

આ ઘટનાથી ખુદીરામ અને પ્રફુલ્લ અત્યંત અસ્વસ્થ થઈ ગયા અને સાથે જ લગભગ દરેક સમજદાર ભારતીય નાગરિક પણ. ‘સુશીલસેન’ બ્રિટિશ અત્યાચારનું પ્રતિક બની ગયો અને આખા ભારતમાં આ ઘટના વિરુદ્ધ દેખાવો શરૂ થયા.

પુણેથી પાછા ફરેલા ખુદીરામ બોસે આ નિર્દય કિંગ્સફોર્ડને ઉડાવી દેવાનું નક્કી કર્યું. તેવામાં જ બ્રિટિશ સરકારે કિંગ્સફોર્ડને મુઝફ્ફરપુરમાં જ મેજિસ્ટ્રેટ તરીકે કામ કરવાનો આદેશ આપ્યો - જેથી કલકત્તાનો જનઆક્રોશ શાંત થાય.

પરંતુ ખુદીરામ અને પ્રફુલ્લને તે બદલી અનુકૂળ લાગી. કલકત્તા જેવા અત્યંત ગીચ શહેરમાં કિંગ્સફોર્ડ પર બોમ્બ ફેંકવો અઘરો પડ્યો હોત અને તેમાં કદાચ નિર્દોષ નાગરિકોનો પણ ભોગ લેવાયો હોત. તેથી કિંગ્સફોર્ડ મુઝફ્ફરપુર રહેવા ગયો એટલે આ બંને ખૂબ ખુશ થયા. મુઝફ્ફરપુર કલકત્તાની સરખામણીએ ખૂબ જ નાનું અને શાંત શહેર હતું અને આ મેજિસ્ટ્રેટ કિંગ્સફોર્ડ રોજ સાંજે નિયમિતપણે ‘યુરોપિયન ક્લબ’માં જતો હતો.

30 માર્ચ 1908ની સાંજનો મુહૂર્ત નક્કી થયો. તે બંને જણા વિદ્યાર્થીઓના ગણવેશમાં તે ક્લબની સામેના બસ સ્ટોપ પર જાણે બસની રાહ જોતા હોય તેમ બેસી રહ્યા.

ક્લબની મોજમજા પતાવીને કિંગ્સફોર્ડ પોતાની બગ્ગીમાં ઘરે જવા નીકળ્યો. તેની સાથે જ બીજા એક બ્રિટિશ ઓફિસર પ્રિંજલ કેનેડી (Pringle Kennedy) ના પત્ની અને યુવાન પુત્રી હતા. છેલ્લી ઘડીએ આ બંનેને કિંગ્સફોર્ડે પોતાની આલીશાન બગ્ગીમાં બેસવાની વિનંતી કરી કારણ કે તેમની બગ્ગી નાની હતી અને તેમની સાથે ઓફિસર પ્રિંજલ કેનેડી અને બીજી બે બ્રિટિશ સ્ત્રીઓ હતી. કિંગ્સફોર્ડ પોતે કેનેડીની નાની બગ્ગીમાં બેઠો. તે સમયની ઘોડાગાડીઓ હોદ્દા પ્રમાણે નાની-મોટી રહેતી અને ચારે બાજુથી બંધ રહેતી.

છેલ્લી ઘડીએ થયેલા આ ફેરફારના સમાચાર ખુદીરામ અને પ્રફુલ્લને મળવા શક્ય જ નહોતા. પરિણામે ‘હર્બર્ટ બ્રૂમ’ (Herbert Broom) ના ‘કોમેન્ટ્રીઝ ઓન ધ કોમન લો’ નામના એલ.એલ.બી.ના વિદ્યાર્થીઓના પુસ્તકમાં છુપાવેલો છ ઔંસનો ડાયનામાઈટ, ડિટોનેટર અને બ્લેક પાવડર ફ્યુઝમાંથી બનેલો બોમ્બ ખુદીરામે પોતે બગ્ગી પર ફેંક્યો.

પરંતુ કિંગ્સફોર્ડ બીજી જ બગ્ગીમાં હોવાને કારણે તે પૂરેપૂરો બચી ગયો. ખુદીરામ અને પ્રફુલ્લે કિંગ્સફોર્ડની બગ્ગીનો બરાબર અભ્યાસ કર્યો હતો. પરંતુ કિંગ્સફોર્ડની પોતાની બગ્ગીમાં તે દિવસે કેનેડી પરિવાર હતો અને તેમાં બે સ્ત્રીઓના મોત થયા.

ખુદીરામ અને પ્રફુલ્લ બંને થોડા જ સમયમાં પકડાઈ ગયા, પણ બ્રિટિશ સરકારને ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામને બદનામ કરવાનું સાધન મળી ગયું. બ્રિટિશરોએ ‘યુરોપિયન મહિલાઓ પર હુમલો’ એવા મથાળા હેઠળ તમામ સાચા નેતાઓની બદનામી શરૂ કરી.

લોકમાન્ય ટિળકે જોકે પોતાના અખબાર ‘મરાઠા’ અને ‘કેસરી’માં સુશીલસેનનો કિસ્સો મજબૂતીથી ચલાવ્યો અને ખુદીરામનું ખુલ્લેઆમ સમર્થન પણ કર્યું. ટિળકની તોપ ગરજતી રહી અને બ્રિટિશરોની દલીલોના કટકા થઈ ગયા.

અને બરાબર આ જ સમયે સાઉથ આફ્રિકાથી ભારત આવીને પોતાનું નેતૃત્વ સ્થાપિત કરવા માંગતા ‘મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી’ નામના નવા નેતાએ ખુદીરામના કૃત્યનો કડક શબ્દોમાં નિષેધ કર્યો અને તેને ‘મહિલાઓ પર અત્યાચાર કરનારો’ ઠેરવ્યો.

અને અહીંથી જ ‘ટિળક વિરુદ્ધ ગાંધી’ એવા નવા યુગની શરૂઆત થઈ, કારણ કે ટિળકના શત્રુ એવા ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલેના ગાંધી શિષ્ય હતા.  

(કથા ચાલુ)