ભારતીય સ્વતંત્રતા સંગ્રામના વણકહ્યા ઇતિહાસની ઝલક - ભાગ - 23

 

મલ્હારરાવે પોતાને પણ ખબર ન પડે એ રીતે બંને હાથ જોડીને, ત્યાં હાજર રહેલા સૌને સંભળાય એવા અવાજમાં રાણી લક્ષ્મીબાઈ અને ભારતમાતાનો જયજયકાર કર્યો.

છેલ્લા પાંચ દિવસથી ચાલી રહેલું ૧૮૫૭-૧૮૫૮ ના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામનું આ પવિત્ર સ્મરણ, ત્યાં બેઠેલા દરેક વ્યક્તિને વારંવાર હચમચાવી ગયું હતું અને મુખ્ય વાત તો એ હતી કે આ તમામ સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓના શૌર્ય સામે દરેક જણ નતમસ્તક હતું. આંખોમાંથી વારંવાર બહાર આવવા મથતા આંસુઓને રોકવા માટે કોઈપણ સમર્થ નહોતું અને ઉલટું દરેકના મનમાં દેશભક્તિની ભાવના વધુને વધુ પ્રખર બનતી જતી હતી.

થોડીવાર એકદમ શાંત રહીને મલ્હારરાવે ફરી આગળ બોલવાનું શરૂ કર્યું, "આ યુદ્ધ પછી બ્રિટિશ પાર્લામેન્ટમાં આ જ વિષય પર જોરદાર ચર્ચા થઈ. આ બધી બાબતોનો અભ્યાસ કરવા માટે એક કમિટી પણ નિમવામાં આવી અને એ કમિટીના અહેવાલ મુજબ વિક્ટોરિયા રાણીનું જાહેરનામું (Queen's Proclamation) ભારત માટે તૈયાર થયું.

આ રાણીના જાહેરનામામાં ભલે ઘણી બધી વાતો હતી, પણ મુખ્ય બાબતો પાંચ જ હતી. ૧) ભારત પરનું શાસન, ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની સરકાર પાસેથી બ્રિટિશ રાજસત્તા એટલે કે બ્રિટિશ પાર્લામેન્ટ અને રાણીના હાથમાં આવ્યું હતું. ૨) ભારતના ત્યાં સુધી ખાલસા ન થયેલા રજવાડાઓને માનભર્યું સ્થાન મળવાનું હતું, તેમને બ્રિટિશ દરબારમાં પ્રતિષ્ઠા આપવામાં આવનાર હતી. ૩) જે રાજ્યો ખાલસા થઈ ગયા હતા તે રજવાડાના નજીકના સગાઓ જો બ્રિટિશ સરકાર સાથે સરખી રીતે મેળ બેસાડી લે, તો તેમને માસિક પેન્શન શરૂ થવાનું હતું અને તેની રકમ પણ સારી હતી. સાથે જ તેમને મૂળ કિલ્લાઓ છોડીને તેમના બાકીના મહેલો અને વાડાઓ પરત મળી શકવાના હતા. ૪) હિન્દુ ધર્મની દત્તક લેવાની ધાર્મિક પ્રથા સ્વીકારવામાં આવી હતી અને દત્તક પુત્રને હિન્દુ ધર્મ દ્વારા માન્ય થયેલા તમામ અધિકારો મળવાના હતા, પછી ભલે તે સામાન્ય માણસ હોય કે રાજા. ૫) બ્રિટિશ સરકાર ભારતીયોની ધાર્મિક બાબતોમાં દખલગીરી કરવાની નહોતી અને ભારતીયોના તીર્થસ્થાનોનું રક્ષણ કરવાની ખાતરી આપવામાં આવી હતી.

આ પાંચ કલમોને કારણે રજવાડાઓમાં અને સામાન્ય જનતામાં પણ ઠીક-ઠાક સંતોષ ઊભો થયો, કારણ કે વહીવટ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની સરકારના હાથમાંથી બ્રિટિશ ગવર્નમેન્ટના હાથમાં જવાથી અત્યંત બેદરકારીથી ચાલતા કંપની સરકારના શાસનનો અંત આવ્યો હતો અને 'લોકશાહી પદ્ધતિથી ચાલતી બ્રિટિશ સરકાર પાસેથી કંપની સરકાર જેવું જુલમી વર્તન નહીં મળે' એવી દરેકને આશા હતી.

સાથે જ, ધાર્મિક કાર્યો અને તીર્થસ્થાનો વિશેના આશ્વાસનોને કારણે, અગાઉના આક્રમણખોરોની જેમ જબરદસ્તી ધર્માંતરણ નહીં થાય, એવી પાકી આશા સામાન્ય લોકોને થવા લાગી. આ મુદ્દો સામાન્ય ભારતીય જનતા માટે ખૂબ જ મહત્વનો હતો.

તેની સાથે જ બ્રિટિશ સરકારે શરૂ કરેલા અનેક આધુનિક સુધારાઓ ધીમે ધીમે મોટા શહેરો પૂરતા મર્યાદિત ન રહેતા, નાના શહેરો અને નાના ગામડાઓ સુધી પણ પહોંચવા લાગ્યા અને તેનાથી 'બ્રિટિશ સરકાર સારી છે' એવી ભાવના પેદા થવા લાગી.

પરંતુ 'રાણીનું જાહેરનામું' એ અંગ્રેજોની એક ચાલબાજી હતી. એ જાહેરનામાને લીધે રજવાડાઓને સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં ઉતરતા રોકવામાં બ્રિટિશ સરકાર સફળ રહી અને રજવાડાઓના છોકરાઓ બ્રિટિશ સરકારની ખાસ શાળાઓ અને કોલેજોમાં અથવા સ્પેશિયલ યુરોપિયન શિક્ષકો પાસે ભણવા લાગ્યા અને આગળ જતાં નાની ઉંમરે જ ઇંગ્લેન્ડ ભણવા જવા લાગ્યા. આને કારણે ધીમે ધીમે રજવાડાઓ પોતાને જાણે બ્રિટિશ વંશના જ માનવા લાગ્યા અને તેમને બ્રિટિશ સરકારના વાઇસરોય અને ગવર્નરો સામે નમતા જોખવામાં કંઈ જ વાંધો નહોતો આવતો.

ખુશ થયેલા રાજાઓ, અંગ્રેજોએ આપેલા મર્યાદિત અધિકારોનો ઉપયોગ કરીને પોતાની પ્રજાને વધુને વધુ અંગ્રેજ તરફી બનાવવા લાગ્યા અને અંગ્રેજો સામે અવાજ ઉઠાવનારા લોકોની જાણ થતાં જ તેમને ઠેકાણે પાડવા લાગ્યા.

ભારતીય જનતા પણ આ જાહેરનામાને કારણે ધાર્મિક બાબતોની સાથે રોજિંદા જીવનમાં શાંતિ અનુભવવા લાગી હતી; પણ આ શાંતિ પાછળ હકારાત્મક આશ્વાસનો જેટલો જ એક ભયંકર ડર પણ કામ કરી રહ્યો હતો.

પહેલા કંપની સરકારે અને પછી બ્રિટિશ સરકારે પણ ૧૮૫૭-૫૮ ના સ્વાતંત્ર્ય યુદ્ધમાં ભાગ લેનાર દરેક વ્યક્તિને શોધી કાઢીને, જાહેરમાં અને જાહેર સ્થળોએ ફાંસી આપવાનું કે શૂળીએ ચડાવવાનું આતંકનું કામ ચાલુ જ રાખ્યું હતું.

ભારતના દરેક મુખ્ય જિલ્લામાં અને ગામોમાં, ચોકે-ચોકે અનેક લોકોને ફાંસીએ ચડાવવામાં આવ્યા અને તેમના મૃતદેહો ત્યાં જ લટકતા રાખવામાં આવ્યા. આ દહેશતને કારણે પછીના લગભગ વીસ વર્ષ સુધી સામાન્ય જનતા અંગ્રેજો વિરુદ્ધ જઈને કંઈ પણ કરવા તૈયાર નહોતી.

જ્યારે રાવસાહેબ પેશવા અને તાત્યા ટોપેને ફાંસી આપવામાં આવી ત્યારે પણ પેશવાઓના પુણેમાં ખાસ વિરોધ જોવા મળ્યો નહીં, કારણ કે બ્રિટિશ સરકારે મોટી સંખ્યામાં લશ્કર મહારાષ્ટ્રના પુણે જેવા મહત્વના શહેરોમાં તૈનાત કર્યું હતું અને સમાજના અલગ-અલગ જૂથોમાં અંગ્રેજોના એજન્ટો તૈયાર થઈ ગયા હતા. આ ભારતીય વંશના બ્રિટિશ એજન્ટો આર્થિક લાભ માટે જીવ રેડીને મહેનત કરતા અને અંગ્રેજોનો વિરોધ કરનારા દરેક વ્યક્તિની સામે આવી જતા અને તે પણ સામાજિક અન્યાયના કારણો આપીને.

અંગ્રેજોએ બનાવેલી યુનિવર્સિટી અને કોલેજમાં ભણવા માટે તમામ જ્ઞાતિના યુવાનોમાં જાણે હરીફાઈ જ શરૂ થઈ, કારણ કે આ યુનિવર્સિટીઓમાંથી પાસ થઈને બહાર આવનારા ડિગ્રીધારકોને ઠેર-ઠેર હોદ્દાઓ મળવા લાગ્યા અને તેમને મળતું માન-સન્માન જોઈને તેમની આજુબાજુના બીજા ઘણા લોકો એ જ રસ્તો અપનાવવા લાગ્યા.

અંગ્રેજોના મતે માંડ બે વર્ષમાં, એટલે કે ૧૮૬૦ સુધીમાં ભારતીય રાજાઓએ અને ભારતીય પ્રજાએ અંગ્રેજોનું રાજ્ય અને વર્ચસ્વ પૂરેપૂરું સ્વીકારી લીધું હતું. એવો અહેવાલ પણ ૧૮૬૦ના ડિસેમ્બર મહિનામાં વાઇસરોય દ્વારા ઇંગ્લેન્ડ મોકલવામાં આવ્યો. પરંતુ ૨૩ જુલાઈ ૧૮૫૬ના રોજ રત્નાગિરી જિલ્લાના 'ચિખલી' નામના એક નાનકડા ગામમાં ભારતમાતાના એક સપૂતનો જન્મ થઈ ચૂક્યો હતો - જેમને આગળ જતાં આપણે 'લોકમાન્ય બાળ ગંગાધર ટિળક' તરીકે ઓળખ્યા અને આ મહાપુરુષ કોકણથી પુણે આવીને કોલેજમાં એડમિશન લેતા થયા."

(કથા ચાલુ)