છેલ્લા અગિયાર દિવસના પ્રવાસ દરમિયાન મોતીબાઈના સંબંધો નર્મદાબાઈ, ભાસ્કર ભટ્ટ અને સુભદ્રાબાઈ સાથે ખૂબ જ ગાઢ બની ગયા હતા, કારણકે મોતીબાઈ પાસેની ઘણી વાતો, એટલે કે તેણે પોતે જોયેલી અને કરેલી વાતો વિશે આ ત્રણેયને કંઈક ને કંઈક ખબર જ હતી અને વધુ જાણવાની જિજ્ઞાસા પણ હતી. તેથી આ ચારેય વચ્ચે સતત વાતો ચાલતી. જોકે, આ ચારેય જણા વૃદ્ધના વેશમાં બળદગાડામાં બેસીને પ્રવાસ કરી રહ્યા હતા અને સવાર થતા પહેલા જ નદી કે તળાવના કિનારે જઈને પ્રાતઃવિધિ અને સ્નાન પતાવી લેતા, કારણ કે તેઓ ગામમાંથી નીકળતા હતા ત્યારે જ કંપની સરકારના પોલીસની એક ટીમ તે ગામમાં પણ પૂછપરછ માટે આવી હતી અને રાણી લક્ષ્મીબાઈ સાથે સંબંધિત દરેક ભારતીય વ્યક્તિને શોધી કાઢીને ફાંસીએ લટકાવવાનું કામ તેમને સોંપવામાં આવ્યું હતું.
ગામના જે જે લોકો રાણી લક્ષ્મીબાઈની સેના તરફથી લડ્યા હતા, તે બધા જ જાણીજોઈને આ જૂથમાં જોડાયા હતા અને તેઓ પણ બુંદેલખંડના મરાઠી માણસોના વેશમાં જ હતા.
કાશી વિશ્વનાથના મંદિરના શિખરના દર્શન કરીને આ આખી મંડળી ગંગાના ઘાટ પર ગઈ. સ્નાન વગેરે પતાવીને તેઓ નદી કિનારે આવેલા એક ઝાડના છાયડામાં બેઠા. ભાસ્કર ભટ્ટે કાશીના એક બ્રાહ્મણ પુરોહિતની મદદ લીધી હતી. આ બ્રાહ્મણ ખૂબ જ હોંશિયાર હતો અને લોભી પણ હતો. તેની પૈસાની લાલચ જોઈને જ ભાસ્કર ભટ્ટે તેની પસંદગી કરી હતી. સાથે સાથે તેની પાસે બિલકુલ ધન-સંપત્તિ નથી, એ પણ જોયું હતું. ભાસ્કર ભટ્ટે અગાઉથી જ વ્યવસ્થિત પૈસા આપી દીધા હોવાથી, તે પુરોહિત તેમને જોઈએ તેવી મદદ કરવા તૈયાર હતો.
આપણા આ જથ્થાને વિધિપૂર્વક અસ્થિ વિસર્જન કરીને જલ્દીથી જલ્દી કાશીની બહાર નીકળવું હતું, કારણ કે કાશીમાં રાણી લક્ષ્મીબાઈ આવીને ગયા છે એવી ખબર (સંદર્ભ: કથામંજરી ૪-૩-૧૪) બ્રિટિશરોને પડી ગઈ હોવાથી, પોલીસ એક બ્રિટિશ ઓફિસરના નેતૃત્વમાં ત્યાં જ ધામા નાખીને બેઠી હતી.
સવારે અગિયાર વાગ્યા સુધીમાં કાશીબાઈ, સુંદરબાઈ, લાલાભાઉ બક્ષી અને મંજુનાથ પહાડીના અસ્થિઓનું વિસર્જન થઈ ગયું. ત્યાર પછી ખુદ ભાસ્કર ભટ્ટે તેમના કાકાના એટલે કે મોરોપંતના અસ્થિઓનું વિસર્જન કર્યું અને બધા લોકો ફરી એ જ ઝાડ નીચે પાછા આવ્યા. બપોરનું ભોજન તે પુરોહિત જ લાવ્યો હતો. તે જૂથનો દરેક માણસ એક પણ શબ્દ બોલ્યા વગર એ ઝાડ નીચે બસ બેસી રહ્યો હતો. દરેકના મનમાં અનેક યાદો ઉભરાઈ રહી હતી. પરંતુ ‘આ બરાબર નહીં લાગે’ એ ઓળખીને હંમેશા સાવધ રહેતી મોતીબાઈએ આ બધાને તરત જ ભાનમાં આવવા કહ્યું અને બીજા યાત્રિકોની જેમ જ વર્તવા કહ્યું. સાથે આવેલા ગામના ચાર પુરુષોએ મુંડન પણ કરાવ્યું હતું અને ઘાટ પર ભીડ પણ ઘણી હતી. તેથી ઓળખાઈ જવાની શક્યતા બહુ લાગતી નહોતી, પણ મોતીબાઈ માટે અત્યંત સાવધાની રાખવી જરૂરી હતી.
સાંજ થતા પહેલા જ આ આખો જથ્થો પરત ફરવાના પ્રવાસે નીકળ્યો. એકલી મોતીબાઈ એટલે કે ‘ચિમાબાઈ આચાર્ય’ નામની એક વૃદ્ધ વિધવા બ્રાહ્મણ સ્ત્રી તેના થોડા સામાન સાથે પાછળ રહી ગઈ. આ લોકો નીકળી ગયાના બે કલાક પછી એટલે કે સૂર્યાસ્તના સમયે મોતીબાઈએ જોરજોરથી રડવાનું શરૂ કર્યું.
એ સાથે જ તેની આસપાસ જોનારાઓની સારી એવી ભીડ જમા થઈ ગઈ. તેમાં પેલો સવારનો બ્રાહ્મણ પંડો પણ હતો. મોતીબાઈએ તેને જ પૂછવાનું શરૂ કર્યું, “મારા બધા સગાંવહાલાં ક્યાં ગયા? મને છોડીને ચાલ્યા ગયા કે શું? તેમણે મને મીઠાઈ ‘પ્રસાદ’ તરીકે ખાવા આપી અને હું ઊંઘી ગઈ. જાગ્યા પછી છેલ્લા બે કલાકથી હું તેમને શોધી રહી છું.”
કાશીના લોકોને આવા કિસ્સાઓની આદત જ હતી. ઘણા લોકો પોતાના ઘરના વૃદ્ધ સ્ત્રી-પુરુષોને કાશીમાં મરવા માટે છોડીને ત્યાંથી ભાગી જતા હતા અને આ પંડાને તો ભાસ્કર ભટ્ટે પુષ્કળ પૈસા આપી રાખ્યા હતા. તેથી તેણે એકદમ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં બધાને કહી દીધું, “આ ડોશી બહુ કચકચ કરે છે એવું મને તેના દીકરા અને વહુએ જ કહ્યું હતું. ઘરના બધાને જ આ નકામી થઈ પડી હતી. તેમણે મારી પાસે પૈસા આપી રાખ્યા છે. તેના ખાવા-પીવાની અને રહેવાની વ્યવસ્થા હું મારી ઓસરીમાં કરવાનો છું કારણ કે આ મારી દૂરની સગી બહેન જ છે.”
મોતીબાઈ પોતાની લાચારી બતાવતા, પોતાનું પોટલું માથે લઈને પેલા પંડાની ઓસરીમાં જઈને બેસી ગઈ. એ ઓસરીમાંથી ગંગાનો એક ઘાટ વ્યવસ્થિત દેખાતો હતો.
રાત્રે બધે સૂમસામ થઈ ગયા પછી મોતીબાઈ એક હાથમાં લાકડી, એક હાથમાં પોટલું અને ખભે કપડાની જોળી લઈને ચાલતી-ચાલતી ગંગાના પેલા સામેના ઘાટ પર જ આવી. ત્યાં એક ચકલી પણ ફરકતી નહોતી.
મોતીબાઈ પાસેના પોટલામાં રાણી લક્ષ્મીબાઈના અસ્થિ હતા અને રાણી લક્ષ્મીબાઈના લોહીથી ખરડાયેલો રાણી લક્ષ્મીબાઈનો સાફો (ફેંટો) પણ હતો. સૌથી મહત્વની અને સાવચેતી રાખવી પડે તેવી વસ્તુ હતી અને તે એટલે રાણી લક્ષ્મીબાઈની તલવાર.
રાણી લક્ષ્મીબાઈના અસ્થિ અને રાણી લક્ષ્મીબાઈનો લોહીવાળો સાફો તથા રાણી લક્ષ્મીબાઈની તલવાર, રાણી લક્ષ્મીબાઈની જ ઈચ્છા મુજબ બ્રિટિશરોનો સ્પર્શ પણ ન થવા દેતા ગંગામાં વિસર્જન કરવું જરૂરી હતું.
રાણી લક્ષ્મીબાઈએ ફક્ત ‘બ્રિટિશરોનો સ્પર્શ ન થવો જોઈએ’ એટલી જ શરત રાખી હતી પરંતુ મોતીબાઈને તે પવિત્ર વસ્તુઓ, ગંગાના પવિત્ર જળમાં જ વિસર્જિત કરવી હતી અને તે પણ પોતાના હાથે જ. રાણી લક્ષ્મીબાઈ તેને સગી બહેન માનતી હતી અને મોતીબાઈના દરેક શબ્દ પર રાણી લક્ષ્મીબાઈનો પૂર્ણ વિશ્વાસ હતો. આ કારણે જ તે વીરાંગનાના અસ્થિ, શસ્ત્ર અને સાફો ગંગામાં પોતે વિસર્જન કરવા એ મોતીબાઈની સર્વોચ્ચ અને એકમાત્ર ઈચ્છા હતી.
દિવસે-દહાડે તલવાર વિસર્જન કરવી અશક્ય હતી. તે તલવાર ચોક્કસપણે બ્રિટિશરોના હાથમાં પડી ગઈ હોત. તેથી જ મોતીબાઈએ આ મધ્યરાત્રિનો સમય પસંદ કર્યો હતો.
મોતીબાઈ બગલની જોળીમાં રાણી લક્ષ્મીબાઈના અસ્થિ, તલવાર અને સાફો રાખીને જ ઘાટ પર આવી હતી. ઘાટનું એક-એક પગથિયું ઉતરતી વખતે મોતીબાઈને ઘણી બધી વાતો ક્રમવાર યાદ આવી રહી હતી. પરંતુ તે યાદો આજે તેને જરાય દુઃખ આપી રહી નહોતી. મોતીબાઈને પોતાને પણ આનું આશ્ચર્ય થતું હતું. બાકી તો લક્ષ્મીબાઈની યાદ આવતા જ મોતીબાઈને પોતાના આંસુ પરાણે રોકવા પડતા હતા.
આજે તો કંઈક અલગ જ થઈ રહ્યું હતું. લક્ષ્મીબાઈની દરેક યાદ સાથે મોતીબાઈ ઘાટનું એક-એક પગથિયું ઉતરી રહી હતી અને દરેક પગથિયા સાથે તેના મનની સુખદ લાગણી, ગર્વની લાગણી અને પવિત્રતાની ભાવના વધતી જ જતી હતી.
છેલ્લા પગથિયા પર આવતા જ મોતીબાઈએ રાણી લક્ષ્મીબાઈના અસ્થિ પહેલા વિસર્જિત કર્યા. પછી તેમનો સાફો વિસર્જિત કર્યો અને પછી મોતીબાઈએ રાણી લક્ષ્મીબાઈની ‘તે’ છેલ્લી તલવાર બંને હાથમાં પકડીને પહેલા કપાળે લગાવી અને રાણી લક્ષ્મીબાઈનો અત્યંત પ્રિય અને નિત્યજાપનો ‘ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય।’ આ જાપ મોતીબાઈના મુખમાં હતો. તે ૧૦૮ વાર પૂરો થયા પછી જ મોતીબાઈ તે તલવાર ગંગાને અર્પણ કરવાની હતી.
પરંતુ જાપ ૮૦ની આસપાસ પહોંચી રહ્યો હતો ત્યાં જ બ્રિટિશ વંશનો પોલીસ ઓફિસર તેની સશસ્ત્ર ટુકડી સાથે તેને જ પકડવા માટે તેના પર ધસી આવ્યો. તેના જ એક ભારતીય પોલીસ સિપાહીએ મોતીબાઈને ઘાટ ઉતરતા જોઈ લીધી હતી અને ઓળખી પણ લીધી હતી.
કારણકે મોતીબાઈ વૃદ્ધ વિધવાના વેશમાં નહોતી, પણ તે ઝાંસીના સૈનિકી વેશમાં હતી. વીરાંગના રાણી લક્ષ્મીબાઈના અસ્થિ અને તલવાર છુપાઈ-છુપાઈને વિસર્જિત કરવા એ મોતીબાઈને મંજૂર જ નહોતું.
તે સશસ્ત્ર ટુકડી સાથે મોતીબાઈની ઝપાઝપી શરૂ થઈ. રાણી લક્ષ્મીબાઈની તલવાર ડાબા હાથમાં પકડીને, જમણા હાથની પોતાની તલવારથી લડતા-લડતા તે જાપ પૂરો કરવામાં લાગી ગઈ.
જે ક્ષણે જાપ ૧૦૮ વાર પૂરો થયો, તે જ ક્ષણે મોતીબાઈએ રાણી લક્ષ્મીબાઈની તલવાર ગંગામાં અર્પણ કરી અને બીજી જ ક્ષણે સૈનિકી વેશમાં તે વીરાંગના મોતીબાઈ બ્રિટિશરોની ગોળી વાગવાથી ગંગામાં પડી અને બધું જ છોડીને ગંગામાં જ છેલ્લો શ્વાસ લીધો. તેના ચહેરા પરનો આનંદ અને કૃતાર્થતા તો ઇતિહાસમાં જોટો ન જડે તેવી છે.
(કથા ચાલુ)
Comments
Post a Comment