મલ્હારરાવે તે સૌને પૂછવામાં આવેલા પ્રશ્નનો જવાબ આપવાનું વચન આપ્યું. તે બસ્સો લોકોમાં ૧૮ થી ૪૦ વર્ષની વયના લગભગ સો-સવાસો લોકો હતા. બાકીનામાં ૪૦ થી ૭૫ વર્ષની વયજૂથના, તે તે જાતિના વિચારશીલ, સમજદાર અને દેશભક્તિથી ભરેલા લોકો હતા.
ગુપ્ત નિસરણીથી ફડકે માસ્ટર અને ફકીરબાબા ત્યાં આવી પહોંચતા જ મલ્હારરાવે બોલવાનું શરૂ કર્યું, “બધું જ કહું છું. આ આપણા માતૃભૂમિનો ગૌરવશાળી ઇતિહાસ છે. પરંતુ હું અમસ્તો જ ખૂબ ઊંડાણમાં જઈશ નહીં. આપણા કાર્ય માટે જેટલું જરૂરી છે, તેટલું ચોક્કસ કહીશ.
મુખ્ય વાત એ છે કે આ સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના નેતાઓનો ઇતિહાસ તો આપણે જોવાના જ છીએ. પરંતુ ફકીરબાબા અને ફડકે માસ્ટર તમને ‘સામાન્ય માણસોએ છેલ્લા ૬૫ વર્ષોમાં કેવી રીતે વિવિધ પ્રકારે સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં પોતપોતાની જવાબદારીઓ નિભાવી’ તે પણ જણાવશે, કારણ કે આપણા જેવા સામાન્ય સૈનિકોને વધુ બળ પ્રાપ્ત થાય તે માટે આ સામાન્ય નાગરિકોના કાર્ય વિશે સમજવું વધુ જરૂરી છે.
આપણા ભારતીય નાગરિકોમાં, એટલે કે સર્વસામાન્ય જનસમુદાયમાં, બ્રિટિશરોએ એવી ગેરસમજ ફેલાવી દીધી છે કે: ૧) બ્રિટિશરોની સત્તા અહીંથી હટવી શક્ય જ નથી. ૨) બ્રિટિશરોનો વિરોધ કરવાથી મૃત્યુને જ ભેટવું પડશે અથવા કાળાપાણીની જેવી ભયંકર સજાઓનો સામનો કરવો પડશે અને આ સજાઓ મરણ કરતાં પણ ભયંકર હોય છે. ૩) સજા પામેલા સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓના પત્ની-બાળકો તરફ આ લડતના ભારતીય નેતાઓ જરાય ધ્યાન આપતા નથી અને તેમના પછી ખૂબ જ ખરાબ હાલ થાય છે. ૪) બ્રિટિશરોને કારણે જ ભારતમાં સુધારાઓ થયા છે, નહીં તો ભારત જંગલી જ રહી ગયું હોત.
આ વાત જોકે થોડી સાચી છે. બ્રિટિશરોએ જ ભારતમાં રાણીનું રાજ્ય અહીં આવતા પહેલા જ રેલ્વે એટલે કે આગગાડી લાવી. ૧૮૫૩ માં જ મુંબઈમાં બોરીબંદરથી થાણે સુધી પહેલી આગગાડી દોડી અને પછી સર્વત્ર ફેલાઈ.
બ્રિટિશરોએ જ પાક્કા રસ્તા બનાવ્યા, મોટરગાડીઓ અને બસ ગાડીઓ લાવી અને મુંબઈ-પૂણે જેવા શહેરોમાં તો વીજળીથી ચાલતા દીવા આવ્યા.
પાણી લાવવા માટે કોઈ નદી પર કે કૂવા પર જવું પડતું નથી. ઘરબેઠા પાઇપથી પાણી આવે છે. આને લીધે શહેરના સ્ત્રી-પુરુષ બ્રિટિશ સરકાર પર ખુશ છે.
આપણે ત્યાં ગ્રંથો અને પુસ્તકો હાથથી લખાતા હતા. બ્રિટિશરોએ છાપખાના લાવીને લગભગ દરેક માણસને તૈયાર પુસ્તક આપ્યું.
મુખ્ય વાત એ છે કે ઠેર ઠેર હજારો સરકારી નોકરીઓ તૈયાર કરવામાં આવી અને તેથી લાખો મધ્યમવર્ગીયોના સંસાર સુખેથી ચાલવા લાગ્યા.”
આગળની હરોળમાં બેઠેલો ‘સંપતરાવ’ નામનો પચીસેક વર્ષનો જુસ્સાદાર યુવાન ઊભો રહીને બોલ્યો, “એટલી બધી સગવડો બ્રિટિશ સરકારે આપણને આપેલી હોવાછતાં આપણે તેમની સાથે કૃતઘ્ન કેમ થવાનું? તેમણે આપણી છેતરપિંડી કરી છે ખરી?”
આ બધી સગવડો બ્રિટિશ ગવર્ન્મેન્ટ ભારતીયોના જ પૈસે કરી રહી છે. બ્રિટિશરોનો એક પાઉન્ડ પણ ક્યારેય ભારતમાં આવ્યો નથી. ઊલટું ભારતમાંથી ખૂબ મોટી ધનની અને પ્રાકૃતિક સંપત્તિની અને સોના-ચાંદીની લૂંટ બ્રિટિશરોએ આટલા વર્ષો ચાલુ રાખેલી છે અને તેના માટે પણ મનુષ્યબળ ભારતીય જ વાપરવામાં આવી રહ્યું છે.
ઉપરથી ભલે ગમે તેટલો સભ્યતાનો ડોળ કર્યો હોય, તો પણ આ બ્રિટિશરો સંપૂર્ણપણે અસંસ્કૃત છે. આપણને ભારતીયોને અત્યંત નિકૃષ્ટ (ખૂબ જ ખરાબ) દરજ્જાનો વ્યવહાર મળી રહ્યો છે. આ કારણો માટે જ બ્રિટિશરોનો વિરોધ કરવો આવશ્યક છે અને હતો. કેમ સંપતરાવ, સમજાયું ને?”
સંપતરાવ ‘ભારતમાતા કી જય’, ‘ભગવાન રામભદ્રનો જયજયકાર હો’ એમ કહીને બોલવા લાગ્યો, “આ માહિતી દેશભરમાં ફેલાવવી જરૂરી છે. શું થાય છે કે, મારા જેવા, શહેરમાં નોકરી કરનાર અથવા ભણનાર મનુષ્યને આ વાતોની ખબર જ પડી શકતી નથી અને તેમની શાળાઓ, તેમની હૉસ્પિટલો અને તેમણે આપણા ધર્મ વિશે ઉપસ્થિત કરેલા પ્રશ્નો આ બધાને કારણે અમે બ્રિટિશરોના ચાહક બની જઈએ છીએ અને તેમના તરફથી થતા અન્યાયને કડક શિસ્ત માનીને, બ્રિટિશરોથી ડરીને અને તેમનો આદર રાખીને વર્તવા લાગીએ છીએ. હું મુંબઈની નોકરી છોડીને પણ પૂરો સમય આ કાર્ય માટે આપવા તૈયાર છું.”
સૌનું સમાધાન બરાબર થયેલું જોઈને મલ્હારરાવ આગળ બોલવા લાગ્યા, “પહેલા તો બ્રિટિશ સરકાર ભારત પર રાજ જ કરતી નહોતી. ભારત પર રાજ કરતી હતી, તે બ્રિટિશરોની એક વેપારી કંપની - ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની. આ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીએ પ્રથમ કલકત્તા, સુરત અને ખૂણામાં પડેલા મુંબઈના સાત ટાપુઓ પર પોતાના વેરહાઉસો, ગોદામો અને વસાહતોનું નિર્માણ કર્યું અને પછી ધીમે ધીમે પદ્ધતિસર રીતે ભારતના એક-એક રાજ્યને લેવાનું શરૂ કર્યું.
ઈ.સ. ૧૬૭૪ માં છત્રપતિ શિવાજી મહારાજના થયેલા રાજ્યાભિષેકના સમયે આ બ્રિટિશ કંપનીના સર્વોચ્ચ અધિકારીઓ અત્યંત લાચારીથી વર્તતા હતા. પરંતુ શિવાજી મહારાજ અને સંભાજી મહારાજ તેમના કાળખંડ પછી બ્રિટિશરોની આ કંપનીને ભારતમાં સત્તા ભોગવવાની ઈચ્છા જોરદારપણે થવા લાગી અને તેવી તકો તેઓ મેળવવા લાગ્યા.
ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીએ અનેક રાજાઓને, સમાજના કેટલાક વિશિષ્ટ જૂથોને અને મતલબી વેપારીઓને પૈસાના લોભથી પોતાના પક્ષમાં લીધા, તેમજ નેપાળના તે વખતના રાજાને ખૂબ પૈસા આપીને તેના દ્વારા ભલીમોટી સેના બનાવડાવી અને ભારતના એક-એક રાજ્યને ગળવાનું શરૂ કર્યું અને ઈ.સ. ૧૮૧૮ માં ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીએ ભારતના સૌથી મોટા, પ્રબળ અને મજબૂત એવા પેશ્વાઓનું રાજ્ય જીતી લીધું અને પછી તેમને બધું સરળ લાગવા માંડ્યું.
બ્રિટિશરોના અત્યાચારો વધતા જ ચાલ્યા હતા. એક સામાન્ય બ્રિટિશ વંશનો સોલ્જર પણ શ્રેષ્ઠ ભારતીયને લાતથી કચડી શકતો હતો. અસંતોષ ધીમે ધીમે ધૂંધવાવા લાગ્યો હતો. કેટલાક જમીનદારો પણ જાગૃત થવા લાગ્યા હતા.
.jpg)
આ મંગલ દિવાકર પાંડે ઉત્તર પ્રદેશના ‘બલિયા’ જિલ્લાના ‘નગવા’ નામક ગામના પૂજારી દિવાકર પાંડેના પુત્ર હતા અને કટ્ટર સનાતનધર્મી હતા.
આ બટાલિયનને ‘પેટન ૧૮૫૩ એનફિલ્ડ’ બંદૂકો આપવામાં આવી, જે અત્યંત શક્તિશાળી અને સચોટ નિશાનબાજીની હતી. પરંતુ આ બંદૂકોમાં કારતૂસ (Cartridge) ભરતી વખતે દાંતોથી ખોલવું પડતું હતું અને તે કારતૂસના બહારના આવરણમાં ગાય અને ડુક્કરના માંસની ચરબી વાપરવામાં આવી હતી.
ઇંગ્લિશ સારી રીતે સમજતા મંગલ પાંડેને આ ખબર એકદમ સમયસર મળી અને તેમનું ધાર્મિક મન બળવો કરવા લાગ્યું. તેમણે બ્રિટિશ સૈન્યમાં ઠેર ઠેર વિખેરાયેલા તમામ પ્રાંતીય ભારતીય વંશના સૈનિકો સાથે સંપર્ક સાધવા માટે વ્યવસ્થા ઊભી કરી. મંગલ પાંડે મૂળથી જ અભ્યાસુ હતા અને વીરતાથી ભરેલા હતા. તેમણે યોગ્ય રીતે કાવતરું ઘડ્યું અને ૨૯ માર્ચ ૧૮૫૭ ના રોજ કલકત્તા પાસેની તેમની છાવણીમાંથી બળવો શરૂ કર્યો. તેમને ઠેર ઠેરથી જોરદાર પ્રતિસાદ મળ્યો.”
(વાર્તા ચાલુ)
Comments
Post a Comment