ભારતીય સ્વતંત્રતા સંગ્રામના વણકહ્યા ઇતિહાસની ઝલક - ભાગ - 14

ઝલકારીબાઈએ અંતિમ શ્વાસ લેતા સમયે પણ બ્રિટિશ સૈન્યની સામે બરાડીને કહ્યું હતું કે રાણી લક્ષ્મીબાઈ, એટલે કે સાચો સૂર્ય ઝાંસીના કિલ્લામાં જોરદાર તૈયારી કરી રહ્યો છે. કારણ કે મુંદરબેગમે પોતે માહિતી કાઢીને ઝલકારીને આપી હતી કે જનરલ હ્યુજ રોઝનો નીચેના પાંચ તત્ત્વો (Principles) પર અતૂટ વિશ્વાસ છે. ૧) રાજા અથવા રાજ્યપ્રમુખને બદલે આખા સૈન્યને ખતમ કરી નાખો, તો પણ તેનો ખાસ ફાયદો થતો નથી, કારણ કે બચી ગયેલો રાજા કે નેતા ફરીથી સૈનિકો ભેગા કરી જ લે છે. ૨) ભારતીય રાજાઓ અને રાણીઓ મોજ-મજામાં ડૂબેલા હોવાને કારણે તેમને જનતાની સહાનુભૂતિ કે મદદ મળતી નથી. ૩) ભારતીયો બ્રિટિશરોની સામે દરેક બાબતમાં અત્યંત ઉતરતી કક્ષાના છે. ૪) ‌‘અહિંસા‌’નું તત્ત્વ ભારતીયોના મનમાં ઊંડે સુધી વસેલું હોવાથી અને હિંદુઓ દરેક જીવમાં ઈશ્વરનો અંશ માનતા હોવાથી, તેઓ ધનવાન અને શક્તિશાળી બ્રિટિશરોને તો ભગવાન જ માનશે. ૫) દુનિયાના કોઈ પણ ધર્મનો માણસ અને ખાસ કરીને ભારતીય મરતી વખતે ક્યારેય જૂઠું બોલતો નથી.

રાણી લક્ષ્મીબાઈએ આ જ માહિતીનો ઉપયોગ કરીને ગુપ્ત રીતે બધી કાર્યવાહી કરી હતી અને ઝલકારીબાઈએ પણ આજે મરતી વખતે, ‌‘રાણી લક્ષ્મીબાઈ કિલ્લામાં જ છે‌’ એવું સફેદ જૂઠ બોલીને જનરલ હ્યુજને રાણીની પાછળ જતા રોક્યો હતો. અને તેના પહેલા લગભગ બાર કલાક સુધી, ‌‘પોતે જ રાણી લક્ષ્મીબાઈ છે‌’ એવું બ્રિટિશરોને મનાવી દીધું હતું, જેને કારણે બ્રિટિશ સૈન્યનું આખું ધ્યાન ફક્ત તેના પર જ કેન્દ્રિત થયું હતું. આ દરમિયાન રાણી લક્ષ્મીબાઈ પોતાના ખાસ સાથીદારો સાથે, તાત્યા ટોપે જ્યાં રહેતા હતા તે કાલપી ગામ સુધી પહોંચી શકી હતી. મુંદરબેગમે પણ ‌‘રાણી લક્ષ્મીબાઈ ગ્વાલિયર પહોંચી ગયા છે‌’ એવો સંદેશો એક ગદ્દાર સૈનિકની સામે ઝલકારીને કહીને (સંદર્ભ કથામંજિરી ૪-૩-૧૩) બ્રિટિશરોને ભટકાવાયા હતા.

બ્રિટિશરોનું અડધું સૈન્ય ગ્વાલિયર તરફ રવાના થયું હતું અને અડધું સૈન્ય બાર કલાક સુધી ફક્ત ઝલકારી પર નજર રાખીને બેસી રહ્યું હતું. આ કારણે રાણી લક્ષ્મીબાઈ પણ કોઈ પણ અવરોધ વિના કાલપી પહોંચી શકી. બીજી બાજુ કિલ્લામાં દીવાન રઘુનાથ સિંહ, સરદાર મંજુનાથ પહાડી, રાજકુંવરબાઈ અને કમલકુમારી આ ચારેય જણાએ મળેલી તકનો ઉપયોગ કરીને આગળની લડાઈ માટે વધુ મજબૂત રીતે તૈયાર થયા, કારણ કે ગમે તે થાય પણ હ્યુજની આગેવાની હેઠળનું બ્રિટિશ સૈન્ય ત્રણ ભાગમાં વહેંચાઈ જાય, એવી જ આ વ્યુહરચના હતી.

એક ભાગ કિલ્લા સાથે લડતો રહેવો જોઈએ અને કિલ્લો ઓછામાં ઓછા ત્રણ દિવસ સુધી લડતો રાખવો જોઈએ. બીજી વાત એ કે બ્રિટિશ સૈન્યનો બીજો ભાગ ગ્વાલિયરના માર્ગે જવો જોઈએ અને ત્રીજો ભાગ ઝાંસીની આસપાસના ગામોની નાકાબંધીમાં અટવાયેલો રહેવો જોઈએ. રઘુનાથ સિંહ દીવાનના નેતૃત્વમાં તૈયાર થયેલું શિવમહાદેવદળ, ઝાંસીની આસપાસના ગામોમાં સમય સમયે હિલચાલ કરીને બ્રિટિશ સૈન્યને અલગ-અલગ જગ્યાએ વિખેરી રહ્યું હતું. આ જ બ્રિટિશ સૈન્યનો ત્રીજો ભાગ હતો અને તેમના પર પણ જોરદાર હુમલા થઈ રહ્યા હતા.

રાણી લક્ષ્મીબાઈ કાલપીમાં સુરક્ષિત રીતે પહોંચી ગઈ. તાત્યા ટોપે સાથે તેની મુલાકાત અને લાંબી ચર્ચા પણ વ્યવસ્થિત રીતે પાર પડી. રાવસાહેબ પેશ્વા અને તાત્યા ટોપેએ પણ તેને પૂરેપૂરો સહકાર આપવાનું વચન આપ્યું. રાણી લક્ષ્મીબાઈના દુર્ગાદળ અને શિવમહાદેવદળના સ્ત્રી-પુરુષો અલગ-અલગ વેશ ધારણ કરીને અને જુદા-જુદા રસ્તેથી ઝાંસીની રાણીને આવીને મળતા જ રહ્યા. આ ત્રણેયનું મળીને સૈન્ય લગભગ બાવીસ થી પચાસ હજાર જેટલું થયું હતું.

બધી યોજનાઓ ચોકસાઈથી ઘડીને જનરલ હ્યુજના સૈન્ય પર જોરદાર હુમલો કરવાની તૈયારીઓ થઈ ગઈ. ફક્ત આધુનિક હથિયારોની અછત વર્તાઈ રહી હતી. રાણી લક્ષ્મીબાઈનું ગુપ્તચર ખાતું ખૂબ જ મજબૂતીથી કામ કરી રહ્યું હતું. મળેલી બાતમીઓ મુજબ રાણી લક્ષ્મીબાઈએ એક સાહસિક નિર્ણય લીધો. તેનું જન્મસ્થળ ‌‘વારાણસી‌’ હતું. (તેના પિયરના ‌‘તાંબે‌’ પરિવારનું રહેઠાણ છેલ્લા સો વર્ષોથી વારાણસીમાં જ હતું અને પુણે સાથે તેમનો ગાઢ સંબંધ હતો. તાંબે પરિવારના અનેક હિતચિંતકો વારાણસી અને આસપાસના વિસ્તારમાં હતા. આજે પણ વારાણસીમાં અનેક મરાઠી પરિવારો સદીઓથી રહેતા આવ્યા છે.)

રાણી લક્ષ્મીબાઈ થોડો સમય વારાણસીમાં જ રહી, પણ અત્યંત ગુપ્ત રીતે. તેણે ‌‘કેટલા ભારતીય રાજાઓ આ યુદ્ધમાં જોડાશે‌’ તેનો અંદાજ લેવાનું શરૂ કર્યું, પરંતુ તેમાં ખાસ સફળતા મળી નહીં. લક્ષ્મીબાઈ લગભગ આડત્રીસ રાજાઓને રૂબરૂ મળી. લગભગ એક મહિના સુધી તેણે આ માટે સખત મહેનત કરી. પરંતુ બે-ત્રણ રાજાઓના આશ્વાસન સિવાય બીજું ખાસ કંઈ થઈ શક્યું નહીં.

આખરે રાણી લક્ષ્મીબાઈએ તાત્યા ટોપેના દસ હજાર સૈનિકોની મદદથી ઝાંસીના કિલ્લા પર આક્રમણ કરીને ઝાંસી ફરીથી કબજે કરવાનો નિર્ણય લીધો. કારણ કે કાલપી પહોંચ્યાના માત્ર સાત દિવસમાં જ રાણી લક્ષ્મીબાઈને સમાચાર મળ્યા હતા કે ‌‘ઝાંસીનો કિલ્લો બ્રિટિશરોએ જીતી લીધો છે‌’ અને તે ગમે તે ભોગે પાછો મેળવવો જ, એવો નિર્ણય રાણીએ કર્યો હતો.

પરંતુ બ્રિટિશરોના હુમલામાંથી માંડ બચેલા કમલકુમારી ચૌહાણ, રાજકુંવર યાદવ અને તેનો ભાઈ બિહારીલાલ યાદવ આ ત્રણેયે ૧૧ મે ૧૮૫૮ના રોજ કાલપીમાં રાણી લક્ષ્મીબાઈની મુલાકાત લીધી. દીવાન રઘુનાથ સિંહ કેવી રીતે લડ્યા અને કેવી રીતે વીરગતિ પામ્યા, તે સમાચાર રાણી લક્ષ્મીબાઈએ મન કઠણ કરીને સાંભળ્યા. તે રઘુનાથ સિંહ દીવાનને પિતા સમાન માનતી હતી.

પરંતુ તેનાથી પણ મોટો આંચકો આગળની વાતચીતમાં આવ્યો. તે ત્રણેયે ઝાંસીના કિલ્લાની બ્રિટિશરોએ જે દુર્દશા કરી હતી તેનું વિગતવાર વર્ણન કર્યું. ઝાંસીના કિલ્લાની દરેક ઈમારત તોડી પાડવામાં આવી હતી. અનેક ઘરો સળગાવી દેવામાં આવ્યા હતા અને સેંકડો સ્ત્રી-પુરુષોની નિર્દયતાથી હત્યા કરવામાં આવી હતી. આ ત્રણેયના મતે, રાણી લક્ષ્મીબાઈએ ઝાંસી પાછા જવાનો વિચાર છોડી દેવો જોઈએ. રાવસાહેબ પેશ્વાએ પણ આ જ સલાહ આપી.

પરંતુ ઝાંસીની રાણી પાછી હટવા તૈયાર નહોતી. તેણે સૈન્યની અલગ-અલગ ટુકડીઓ જુદા-જુદા માર્ગે આગળ મોકલવાનું શરૂ કર્યું. ૨૪ મેના રોજ રાણી લક્ષ્મીબાઈ તેના બાકી રહેલા એક હજાર સૈનિકો સાથે અડધી રાત્રે કાલપીથી નીકળવાની હતી. પરંતુ ગદ્દારોએ પોતાનું કામ કરી દીધું હતું અને રાણી લક્ષ્મીબાઈ કાલપી છોડે તે પહેલાં જ, એક વિશાળ સૈન્ય સાથે મેજર જનરલ હ્યુજ રોઝે કાલપી પર ભીષણ હુમલો કર્યો.

ભયંકર યુદ્ધ થયું. રાણી લક્ષ્મીબાઈનું ૯૦% સૈન્ય પહેલેથી જ કાલપીની બહાર જતું રહ્યું હતું. તાત્યા ટોપેની પણ એવી જ હાલત હતી. છતાં બંને પરાક્રમથી લડ્યા. આખરે ત્રણ દિવસના ભીષણ યુદ્ધ પછી રાણી લક્ષ્મીબાઈ અને તાત્યા ટોપેએ કાલપી ગુપ્ત રીતે છોડવાનો નિર્ણય લીધો - અલબત્ત અલગ-અલગ માર્ગોએ. કારણ કે રાણી લક્ષ્મીબાઈના અગિયાર હજાર સૈનિકો કાલપી થી ઝાંસીના વિસ્તારમાં તેની રાહ જોઈ રહ્યા હતા. તેમને અનાથ કરીને અસહાય છોડી દેવાનો વિચાર પણ રાણી લક્ષ્મીબાઈને મંજૂર નહોતો.

રાણી લક્ષ્મીબાઈ જ્યારે તેના આ ત્રણ સાથીદારો સાથે ગંગા નદીના માર્ગે આગળની મુસાફરી પર નીકળી, ત્યારે તેના આખા શરીર પર ૫૯ જખમ હતા. રાણીની યુદ્ધનીતિ અને રાજનીતિની મહત્વની સલાહકાર મોતીબાઈ, રાણી લક્ષ્મીબાઈના વેશમાં ૫૦૦ સૈનિકો સાથે જંગલોના કપરા માર્ગે ઝાંસી તરફ નીકળી હતી - ચોક્કસપણે બ્રિટિશ સૈનિકોને ગોથે ચડાવવા અને રાણી લક્ષ્મીબાઈનો પ્રવાસ નિર્વિઘ્ન રહે તે માટે જ. તેણે જ લખેલા એક પત્રમાં રાણી લક્ષ્મીબાઈના શરીર પરના ૫૯ ઊંડા ઘાનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો.

ઝાંસીની રાણી લક્ષ્મીબાઈએ અડધે રસ્તે મોતીબાઈની મુલાકાત લીધી અને ગ્વાલિયર પર હુમલો કરીને ગ્વાલિયર જીતી લેવાનો નિર્ણય લેવાયો. ગ્વાલિયર સંસ્થાન પણ બ્રિટિશરોના તાબામાં જ હતું અને ત્યાંના રાજા માત્ર નામના જ હતા. ગ્વાલિયર તરફ નીકળેલા રાણી લક્ષ્મીબાઈનું શરીર ઘાયલ હતું, મન વ્યથિત હતું અને સૈન્ય પાસે પૂરતા હથિયારો નહોતા, તેમ છતાં તેણે હિંમત હારી નહીં. રાણી લક્ષ્મીબાઈએ એક નવી જ યોજના બનાવી.

(કથા ચાલુ)