રાણી લક્ષ્મીબાઈના, કમર કસીને અને લોખંડી છાતી રાખીને લડવા માટે તૈયાર એવા દુર્ગાદળ અને મહાદેવશિવદળે બ્રિટિશરોના હુમલાનો જોરદાર જવાબ આપવાનું શરૂ કર્યું. યુદ્ધમાં જે રીતે ઝાંસીના કિલ્લા પરથી રાણી લડી રહી હતી, તે જ રીતે અગાઉથી યોજનાબદ્ધ રીતે ઝાંસી શહેરમાં અને ઝાંસી રાજ્યના અલગ-અલગ ભાગોમાં છુપાવીને તૈયાર રાખેલા રાણી લક્ષ્મીબાઈના સેંકડો સૈનિકો, મેજર એરસ્કિનના સૈન્ય પર અનેક બાજુઓથી અને અનેક ઠેકાણે હુમલા કરવા લાગ્યા.
રાણી લક્ષ્મીબાઈ તેના નજીકના સાથીદારો સાથે ચર્ચા કરીને મહેલના દેવઘરમાં જવા નીકળી. ચારે બાજુથી હુમલા વધી રહ્યા હતા. પહેલા ચાર દિવસ પછીના દરેક દિવસે ઝાંસીના સૈન્યનું અને ઝાંસી રાજ્યનું પુષ્કળ નુકસાન થઈ રહ્યું હતું. કિલ્લાની બહાર રહીને અને છાપામાર (ગેરિલા) હુમલા કરીને બ્રિટિશ સૈન્યને હેરાન કરનારા લક્ષ્મીબાઈના સૈન્યમાં લગભગ 50% સૈનિકો શહીદ થઈ ગયા હતા. રાણી લક્ષ્મીબાઈ આ જ વિચારમાં દેવઘર તરફ જઈ રહી હતી કે કિલ્લાની બહારથી લડનારા આપણા આ સૈન્યને રોકવું કે લડવા દેવું? અને તેમને સંદેશો કેવી રીતે મોકલવો? કારણ કે તેમના સુધી એ સંદેશો પહોંચાડનારા, ઝાંસીના કિલ્લામાંથી આસપાસના વિસ્તારોમાં જતા સાતેય ભોંયરાના માર્ગો બ્રિટિશરોએ નષ્ટ કરી દીધા હતા.
રાણી લક્ષ્મીબાઈએ દેવઘરમાં પ્રવેશ કરીને ભગવાનના દર્શન કર્યા, દેવઘરમાં પોતાના હાથે દીવો પ્રગટાવ્યો અને ‘આ કદાચ આપણી છેલ્લી મુલાકાત હશે’ એવું સ્પષ્ટ ભગવાનને કહીને રાણી લક્ષ્મીબાઈ એકવાર પણ પાછળ વળીને જોયા વગર નિશ્ચય સાથે દેવઘરની બહાર નીકળી ગઈ. કારણ કે દેવઘરમાં ભગવાન તો હતા જ, પણ ત્યાં જ એક દીવાલ પર તેના પતિના, પુત્રના અને રાણી લક્ષ્મીબાઈની સ્વર્ગસ્થ માતાના, પુરનસિંગ કોરીએ દોરેલા આબેહૂબ મોટા ચિત્રો હતા. તેને એક પણ આંસુ વહાવવું નહોતું. તે પતિવ્રતા ભારતીય નારીએ દેવઘરનો ઉંમરો ઓળંગીને બહાર આવતા તેના પતિનું સ્મરણ કરીને એટલું જ કહ્યું - ‘કદાચ જલ્દી જ તમારી સાથે મુલાકાત થશે. તમારા બંનેને મળવાનો આનંદ જ હશે. પણ ઝાંસી એ તમારી માતા હતી. તેના રક્ષણ માટે ભગવાનને કહેજો.’
રાણી લક્ષ્મીબાઈ દેવઘરમાંથી બહાર આવીને મુખ્ય કિલ્લાના બીજા માળ તરફ નીકળી, જ્યાં પુરણસિંગ કોરી અને દીવાન રઘુનાથ સિંહ કેટલીક ખાસ ખબરો લઈને તેની રાહ જોઈને બેઠા હતા. રાણી લક્ષ્મીબાઈ એકલી જ તે મોટા વરંડામાંથી ચાલી રહી હતી. તે આખા કિલ્લામાં એક પણ સેવક નહોતો. બધા સેવકો, રસોઈયા અને પાણી લાવનારા પણ લડાઈમાં મદદ કરવામાં વ્યસ્ત હતા. કેટલીકવાર તો લડનારા સૈનિકોને ખાવા-પીવાની પણ ફુરસદ મળતી નહોતી, ત્યારે આ રસોઈયા અને પાણી પીવડાવનારા લોકો સૈનિકોને પોતાના હાથે જમાડતા અને પાણી પીવડાવતા, અને સૈનિકો લડતા રહેતા. કોઈ પણ સૈનિક બે થી ત્રણ કલાકથી વધુ જરા પણ ઊંઘ્યો નહોતો.
રાણી લક્ષ્મીબાઈ વિચારોમાં મગ્ન થઈને એક-એક ડગલું આગળ વધી રહી હતી. તેની સાથે કાયમ રહેતી અંગરક્ષિકા મુંદરબેગમનું આખું ધ્યાન માત્રને માત્ર રાણી લક્ષ્મીબાઈ પર જ હતું. તે પણ રાણી લક્ષ્મીબાઈની પાછળ પાછળ ચાલી રહી હતી. અડધે રસ્તે સૈનિકના પહેરવેશમાં એક વ્યક્તિ અચાનક રાણી લક્ષ્મીબાઈની સામે આવીને ઉભી રહી. તે વ્યક્તિના શરીર પરનો બ્રિટિશ સૈનિકનો પહેરવેશ મુંદરબેગમે તે ઘાટા અંધારામાં પણ બરાબર ઓળખી લીધો અને ક્ષણવારમાં તે વાઘણે તે બ્રિટિશ સૈનિક પર તરાપ મારી. જેવી તે વ્યક્તિ નીચે પડવાની હતી, ત્યાં જ તે સૈનિકના માથા પરની બ્રિટિશ ટોપી (సిపోಯ్ హ్యాట్) નીચે પડી અને મુંદરબેગમ સાવધ થઈ ગઈ, તે ચોંકીને બોલી, “અરે! ઝલકારી તું!”
“હા, હું ઝલકારીબાઈ.” ત્રણેય જણ તાત્કાલિક બાજુના જ ખંડમાં ગયા. રાણી લક્ષ્મીબાઈએ ઝલકારીનો હાથ હાથમાં લઈને તેને પ્રેમ અને સન્માન સાથે પોતાની બાજુમાં બેસાડી, “બહેન ઝલકારી! તું આ શું વેશ ધારણ કરીને ફરી રહી છે? તારા શરીર પર કેટલી બધી જગ્યાએ ઉઝરડા પડ્યા છે! આપણા માટે એક પણ ભોંયરું બચ્યું નથી. તો પછી તેં શું કર્યું અને તું ક્યાં જઈને આવી?”
ઝલકારીબાઈ શાંતિથી લક્ષ્મીબાઈને પ્રણામ કરીને બોલી, “ઝાંસીના કિલ્લાની ઉત્તર તરફની દીવાલની ધાર પરથી નીચે ઉતરવું અત્યંત કઠિન છે એવું જાણીને ત્યાં એક પણ ભોંયરું બનાવ્યું નહોતું અને સીધેસીધું ઉતરવા માટે તો રસ્તો જ નહોતો. પણ મેં ગઈકાલે એક બિલાડીને તે ધાર પરથી છોડી અને તે જે રીતે નીચે ઉતરતી ગઈ, તે હું જોતી રહી. તે જ રસ્તે આજે રાત્રે હું ગઢની નીચે સુધી જઈ શકી. ત્યાં બ્રિટિશ સૈન્યની પેટ્રોલિંગ (ગસ્ત) પણ નથી કારણ કે ત્યાં ભયાનક પથ્થરોની જાળ પથરાયેલી છે. તેમાંથી તમે ચોક્કસ રસ્તો કાઢી શકશો. મારી વિનંતી છે કે તમે થોડાક નિષ્ઠાવાન સૈનિકો સાથે લઈને આ છૂપા રસ્તેથી કિલ્લો ઉતરી જાવ અને કાલપીની દિશામાં પ્રયાણ કરો, કારણ કે ‘આપણો કિલ્લો આપણે ત્રણ દિવસથી વધુ લડાવી શકીશું’ એવું મને જરાય લાગતું નથી. તમે બચશો તો જ આ લડાઈ ચાલુ રહી શકશે, નહીંતર તાત્યા ટોપેને પણ આવી જ રીતે એકલા પાડીને મારી નાખવામાં આવશે. જુઓ ને! તાત્યા ટોપે તરફથી આવતી સૈન્ય મદદ બ્રિટિશરોએ ‘કોનપુર’ (Kawnpoor) (એટલે કે અત્યારનું કાનપુર)ની સરહદ પર જ રોકી રાખી છે. પણ જો તમે બહારથી હુમલો કરશો તો કોનપુર શહેરની અંદરથી તાત્યા ટોપે લડી શકશે. તમે નીકળી જાવ એ જ યોગ્ય છે.”
રાણી લક્ષ્મીબાઈએ મક્કમતાથી કહ્યું, “મારું ભાગી જવું શક્ય નથી!” સામેથી ઉતાવળમાં આવતા દીવાન રઘુનાથ સિંહ તેટલી જ મક્કમતાથી બોલ્યા, “હું તમારા પિતાની ઉંમરનો છું. આ તમારું ‘પલાયન’ (ભાગી જવું) નહીં ગણાય, પણ આ સાચી ‘રણનીતિ’ છે. જીતવાની આ એક જ આશા બચી છે.” રાણી લક્ષ્મીબાઈએ પ્રશ્ન કર્યો, “કેમ?” દીવાન રઘુનાથ સિંહ અને નાઈક પુરનસિંગ કોરીએ સાથે જ ઉત્તર આપ્યો, “આપણા એક સેનાપતિ દુલ્હેરાવ તેમની ટુકડી સાથે હમણાં જ બ્રિટિશરોને મળી ગયા છે અને તેમને કિલ્લાની તમામ માહિતી છે અને આપણા સૈન્યની પણ. આ ગદ્દાર બધી માહિતી બ્રિટિશરોને આપવાનો જ છે. તેને બ્રિટિશ મેજર જનરલ હ્યુજ રોઝે મોટી જાગીર આપવાનું વચન આપ્યું છે. તમે નીકળી જાવ એ જ ઉચિત છે. વિચાર કરવાનો સમય બચ્યો નથી.”
રાણી લક્ષ્મીબાઈએ રાત્રિના અંધારામાં જ ઉતરવાનું નક્કી કર્યું. પોતે લાલાભાઉ બક્ષી, મોતીબાઈ, ખુદાબક્ષ અને મુંદરબેગમ રાણીની સાથે નીકળ્યા. રાણી લક્ષ્મીબાઈ તે અત્યંત વિકટ રસ્તેથી ગઢ ઉતરવા લાગી અને બરાબર તે જ ક્ષણે ઝલકારીબાઈ રાણી લક્ષ્મીબાઈનો વેશ ધારણ કરીને બસો સૈનિકો સાથે લડતા-લડતા કિલ્લો ઉતરવા લાગી. તેનો એક જ ઉદ્દેશ્ય હતો, ‘બ્રિટિશ સૈન્યનું ધ્યાન ફક્ત તેના પર જ રહે. રાણી લક્ષ્મીબાઈ કોઈ પણ અવરોધ વગર કાલપી સુધી પહોંચી શકે.’
કિલ્લો અડધો ઉતરીને લડતી ઝલકારીબાઈ દેખાતા જ બ્રિટિશ સેનામાં હ્યુજ રોઝ અત્યંત ખુશ થયો. તેણે સૈનિકોને હુમલો હળવો કરવા કહ્યું. તેને રાણી લક્ષ્મીબાઈને જીવતી પકડવી હતી. 3 એપ્રિલ 1858ની તે રણચંડીની રાત હતી. ઝલકારીબાઈની નજર સામે જ તેનો પતિ પુરનસિંગ કોરી બ્રિટિશરોની ગોળીથી શહીદ થયો. તેને નમસ્કાર કરીને અને તેના લોહીથી પોતાનું કપાળ ભરીને ઝલકારીબાઈ બ્રિટિશરોના કેમ્પ (શિબિર) પાસે પહોંચી ગઈ. તે પૂરા ચોવીસ કલાક છાવણીની આસપાસ લડતી રહી. છેલ્લે ફક્ત તે અને તેની બે સાથીદાર રાજકુંવર અને કમલકુમારી રહી ગયા.
4 એપ્રિલની રાત શરૂ થઈ. બ્રિટિશરોની ગોળીઓથી ડાબો હાથ પૂરો નકામો થઈ ગયેલ ઝલકારીબાઈ ઘોડા સાથે જ છાવણીમાં ઘૂસી ગઈ. કમલકુમારીએ તેને સંદેશ આપ્યો હતો કે રાણી લક્ષ્મીબાઈ ગ્વાલિયર પહોંચી ગઈ છે. ડાબો હાથ લટકતો હોવા છતાં ઝલકારીબાઈ રાણી લક્ષ્મીબાઈના આવેશમાં જ મેજર જનરલ હ્યુજના તંબુ પર જ હુમલો કરી બેઠી.
ઝલકારીબાઈએ આ બંનેને છૂપી રીતે પાછા મોકલી દીધા અને તે એકલી જ આગળ વધી. 4 એપ્રિલ રાત્રે બાર વાગ્યે ઝલકારીબાઈએ તેનો ઘોડો જનરલ હ્યુજની સામે ઊભો રાખ્યો અને મેજર જનરલ હ્યુજના ખભા પર જ ઘા કર્યો. પણ એક જ ક્ષણમાં અનેક બ્રિટિશ સૈનિકો તેના પર તૂટી પડ્યા અને ઝલકારીબાઈએ છેલ્લા શબ્દો ઉચ્ચાર્યા, “હું ફક્ત ઝલકારી છું. સાચા સૂર્ય લક્ષ્મીબાઈ તો કિલ્લામાં તૈયારી કરી રહ્યા છે.”
ઝલકારીબાઈની મિંચાતી આંખો સામે ફક્ત લક્ષ્મીબાઈનો જ ચહેરો દેખાતો હતો. તે ઝલકારીબાઈ મરતા-મરતા પણ મેજર જનરલ હ્યુજ રોઝની તલવાર તોડીને જ છેલ્લો શ્વાસ લીધો. તેની આજની સમાધિ પરની નીચેની પંક્તિઓ કેટલી સાર્થક છે!
Comments
Post a Comment